
Η θρησκευτική διπλωματία αποτελεί μία σύγχρονη μορφή εξωτερικής πολιτικής, η οποία αξιοποιεί τη θρησκεία ως μέσο επικοινωνίας, κατανόησης και οικοδόμησης σχέσεων εμπιστοσύνης μεταξύ κρατών και κοινωνιών. Η πρακτική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, καθώς οι θρησκευτικές ταυτότητες αναδεικνύονται ως φορείς νοήματος και πολιτικής νομιμοποίησης. Στο πλαίσιο αυτό, η Τουρκία συνιστά ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον παράδειγμα, καθώς εντάσσει τη θρησκευτική διπλωματία στον πυρήνα της ήπιας ισχύος της, αξιοποιώντας τη θρησκεία όχι μόνο ως στοιχείο πολιτισμικής ταυτότητας, αλλά και ως εργαλείο διεθνούς επιρροής, κυρίως στην αφρικανική ήπειρο.
Η Τουρκία αξιοποιεί την κοινή ισλαμική κληρονομιά με πολλές αφρικανικές χώρες και επιχειρεί να μετατρέψει τη θρησκεία σε παράγοντα ελκυστικότητας και διπλωματικής επιρροής. Από το 2005, όταν η Άγκυρα ανακήρυξε το έτος αυτό ως «Έτος της Αφρικής», η τουρκική εξωτερική πολιτική συνδυάζει οικονομική διείσδυση, ανθρωπιστική βοήθεια και πολιτιστική διπλωματία, ενισχύοντας σταδιακά τη θρησκευτική διάσταση στο οπλοστάσιο της ήπιας ισχύος της. Η Τουρκία επανατοποθετείται ως αφρο-ευρασιατική χώρα υπό την προεδρία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP), καθώς αναγνωρίζει ότι η διεύρυνση στην Αφρική προϋποθέτει την αξιοποίηση του θρησκευτικού παράγοντα, ο οποίος συνδέεται με την οθωμανική κληρονομιά.
Κεντρικός πυλώνας αυτής της στρατηγικής είναι η Προεδρία Θρησκευτικών Υποθέσεων της Τουρκίας (Diyanet İşleri Başkanlığı – Diyanet), η οποία έχει εξελιχθεί από έναν εσωτερικό θεσμό διαχείρισης των θρησκευτικών ζητημάτων σε φορέα άσκησης δημόσιας διπλωματίας. Ειδικότερα, η Diyanet διοργάνωσε τα έτη 2006, 2011 και 2019 τις Συναντήσεις Θρησκευτικών Ηγετών Μουσουλμανικών Χωρών και Κοινωνιών της Αφρικανικής Ηπείρου, παρέχοντας θεσμική πλατφόρμα διαλόγου και συνεργασίας μεταξύ μουφτήδων, ιμάμηδων και επικεφαλής ισλαμικών οργανώσεων. Μέσω αυτών των πρωτοβουλιών, η Τουρκία επιδιώκει να ενισχύσει τη θεσμική της παρουσία, να συντονίσει δράσεις θρησκευτικής εκπαίδευσης και κατάρτισης, αλλά και να αναδείξει την Κωνσταντινούπολη σε πνευματικό και πολιτικό κέντρο του μετριοπαθούς Ισλάμ στην Αφρική.
Από το 2014, η Diyanet έχει ιδρύσει γραφεία σε αρκετές αφρικανικές χώρες (Μαυριτανία, Αιθιοπία, Τζιμπουτί, Σομαλία, Τανζανία, Νιγηρία, Γκάνα), αναπτύσσοντας δραστηριότητες όπως η παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας, η εκπαίδευση ιμάμηδων, η χορήγηση υποτροφιών και η ανέγερση μεγαλοπρεπών τεμενών οθωμανικού αρχιτεκτονικού ύφους. Το 2018 θεσμοθετήθηκε η απευθείας υπαγωγή της Diyanet στην Προεδρία της Δημοκρατίας, με αποτέλεσμα τον πλήρη συγχρονισμό των θρησκευτικών πρωτοβουλιών με τη στρατηγική του τουρκικού κράτους.
Σε αυτό το πλαίσιο, κομβικό ρόλο διαδραματίζει και το Ίδρυμα Θρησκευτικών Υποθέσεων της Τουρκίας (Türkiye Diyanet Vakfı – TDV), το οποίο λειτουργεί ως εκτελεστικός βραχίονας της Diyanet στο πεδίο. Το TDV διανέμει το Κοράνι μεταφρασμένο σε τοπικές γλώσσες της Αφρικής, όπως τα σουαχίλι, χάουσα, μπαμπάρα και τσιτσέουα. Παράλληλα, οργανώνει μαθήματα κορανικής διδασκαλίας και συντονίζει δράσεις κατά τη διάρκεια του Ραμαζανιού και της τελετουργίας Qurbani, ενισχύοντας περαιτέρω τη θρησκευτική παρουσία και την πολιτισμική επιρροή της Τουρκίας στις μουσουλμανικές κοινότητες της Αφρικής.
Η τουρκική στρατηγική δεν περιορίζεται σε κρατικούς θεσμούς, αλλά ενεργοποιεί ένα ευρύ δίκτυο μη κρατικών φορέων και θρησκευτικών κοινοτήτων. Το Ίδρυμα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Ελευθεριών και Ανθρωπιστικής Βοήθειας (İHH İnsani Yardım Vakfı) και η τουρκική-ισλαμική οργάνωση των Σουλεϊμαντζί συμβάλλουν στην προώθηση της θρησκευτικής παιδείας και της επαγγελματικής κατάρτισης. Επιπρόσθετα, τα Ιδρύματα Maarif και Aziz Mahmud Hüdayi ενισχύουν τη θρησκευτική παιδεία μέσω ακαδημαϊκών ανταλλαγών και υποτροφιών, ενώ το Ινστιτούτο Yunus Emre προβάλλει την πολιτιστική ταυτότητα της Τουρκίας. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε, μέχρι το 2016, η δράση του δικτύου σχολείων του Κινήματος Γκιουλέν σε 25 αφρικανικές χώρες. Οι παραπάνω φορείς λειτουργούν ως δίαυλοι διπλωματίας δεύτερης βαθμίδας (track two diplomacy), όπου η θρησκευτική πίστη αξιοποιείται ως μέσο επαφής, κοινωνικής ενσωμάτωσης και καλλιέργειας εμπιστοσύνης.
Ιδιαίτερη θέση στο τουρκικό εκπαιδευτικό αποτύπωμα κατέχουν τα σχολεία İmam Hatip, τα οποία συνδυάζουν θρησκευτική και κοσμική εκπαίδευση. Στην Αφρική, τα πρώτα İmam Hatip εμφανίστηκαν μετά το 2017, υπό την αιγίδα του Ιδρύματος Maarif, με στόχο τη διαμόρφωση θρησκευτικά καταρτισμένων αλλά και τεχνοκρατικά εκπαιδευμένων αποφοίτων. Αποτελούν εργαλείο ήπιας ισχύος, προβάλλοντας ένα εναλλακτικό μοντέλο μουσουλμανικής εκπαίδευσης εκτός δυτικού πλαισίου. Η ανάπτυξη αυτών των σχολείων εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Άγκυρας, η οποία συνοδεύεται από έντονη αντιαποικιακή ρητορική. Με αυτόν τον τρόπο, η Τουρκία συνδυάζει την ισλαμική αλληλεγγύη με τη δυναμική μιας σύγχρονης αναπτυξιακής δύναμης.
Συνεπώς, η θρησκευτική διπλωματία αναδεικνύεται σε οργανικό τμήμα της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής στην Αφρική, προσδίδοντας συνέπεια και βάθος στη στρατηγική της Άγκυρας. Η τουρκική επιδίωξη ηγετικού ρόλου στον ισλαμικό κόσμο της Αφρικής ενδέχεται να προκαλέσει ανταγωνισμό με άλλες μουσουλμανικές δυνάμεις, όπως η Σαουδική Αραβία ή το Κατάρ, των οποίων η θρησκευτική διπλωματία συνδέεται κυρίως με ιδεολογικό προσηλυτισμό. Παρ’ όλα αυτά, η σύνδεση κρατικών και μη κρατικών φορέων, σε συνδυασμό με τη χρήση θρησκευτικών συμβόλων και την παροχή ανθρωπιστικής βοήθειας, καθιστά την Τουρκία μοναδικό παράδειγμα υβριδικής ήπιας ισχύος στην Αφρική.
Δημήτριος Περήφανος
Βιβλιογραφία
Kır, B. (2022). Faith-based diplomacy of Turkey: Diyanet in Africa. https://digitalarchive.library.bogazici.edu.tr/items/751d34ae-379e-4fea-b3ac-32e476437bc4/full
Oprea, I. A. (2024). Turkey’s Faith-Based Diplomacy in Africa: Muslim Leadership and the Useful Western “Other”. Afriche e Orienti, 27(2), 172-191. https://doi.org/10.23810/AEOXXVII202428
Ozkan, M. (2013). Turkey’s Religious and Socio-Political Depth in Africa. Emerging Powers in Africa, LSE IDEAS Special Report, 16, 45-50. https://www.academia.edu/93695688/Turkey_s_Religious_and_Socio_Political_Depth_in_Africa
Ozkan, M. (2014). Turkey’s Religious Diplomacy. The Arab World Geographer, 17(3), 223-237. 10.5555/arwg.1480-6800.17.3.223
(2017, March 7). Djibouti gives Turkey’s Maarif foundation green light to build schools. Daily Sabah. https://www.dailysabah.com/education/2017/03/07/djibouti-gives-turkeys-maarif-foundation-green-light-to-build-schools
[Photograph]. Unsplash. https://unsplash.com/photos/a-tall-white-building-with-a-clock-on-its-side-2_GQ2-m3RrI





