
Η πολιτιστική διπλωματία λειτουργεί ως ένα από τα κυριότερα μέσα άσκησης ήπιας ισχύος, επιτρέποντας στις χώρες να προβάλλουν τον πολιτισμό τους και να διαμορφώνουν θετική παρουσία στη διεθνή σκηνή. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η διπλωματία που ασκείται μέσω των μουσείων αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, αφού εμπλέκεται άμεσα με ερωτήματα γύρω από την πολιτιστική κληρονομιά, το ζήτημα της ιδιοκτησίας πολιτιστικών αγαθών και την ανάγκη για ιστορική αποκατάσταση.
Το άρθρο αυτό εστιάζει στην επιστροφή των αρχαιολογικών ευρημάτων του Machu Picchu από το Πανεπιστήμιο Yale στο Περού, ως χαρακτηριστικό παράδειγμα προς ανάλυση. Πρόκειται για μια διαδικασία που κράτησε σχεδόν έναν ολόκληρο αιώνα και ολοκληρώθηκε το 2011. Σκοπός της μελέτης είναι να διερευνηθεί με ποιον τρόπο η συγκεκριμένη υπόθεση λειτούργησε ως μηχανισμός πολιτιστικής διπλωματίας, φωτίζοντας τη συμβολή του κράτους, τις διεθνείς πιέσεις που ασκήθηκαν, καθώς και τα διακυβεύματα γύρω από την πολιτιστική κυριότητα.
Από μεθοδολογική άποψη, η έρευνα στηρίζεται σε δευτερογενείς πηγές, ακαδημαϊκές μελέτες, επίσημες ανακοινώσεις και έγγραφα διεθνών οργανισμών, με στόχο την αξιολόγηση της διεθνούς εμβέλειας και σημασίας της υπόθεσης.
Η ιστορία των αρχαιοτήτων του Machu Picchu ανάγεται στο 1911, όταν ο Αμερικανός εξερευνητής Hiram Bingham, υπό την αιγίδα του Πανεπιστημίου Yale, διεξήγαγε ανασκαφές στην περιοχή και μετέφερε χιλιάδες αντικείμενα στις ΗΠΑ με σκοπό την επιστημονική τους μελέτη (Bingham, 1913). Παρότι η μεταφορά αυτή παρουσιάστηκε εξαρχής ως προσωρινή, τα ευρήματα παρέμειναν στην κατοχή του Yale για πολλές δεκαετίες, γεγονός που τροφοδότησε την αυξανόμενη αγανάκτηση του περουβιανού λαού.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η κυβέρνηση του Περού ανέβασε τους τόνους στις διπλωματικές και νομικές της προσπάθειες για την ανάκτηση των αρχαιοτήτων. Η υπόθεση απέκτησε διεθνή απήχηση, με το Περού να συνδυάζει νομικά επιχειρήματα με την καλλιέργεια διεθνούς κοινής γνώμης, παρουσιάζοντας το ζήτημα ως υπόθεση πολιτιστικής δικαιοσύνης και διεκδίκηση εθνικής κυριαρχίας (Silverman, 2011).
Οι διαπραγματεύσεις ανάμεσα στο Περού και το Πανεπιστήμιο Yale ξεπέρασαν κατά πολύ τα νομικά όρια, εξελισσόμενες σε ένα πολυεπίπεδο παιχνίδι πολιτιστικής διπλωματίας. Η περουβιανή πλευρά αξιοποίησε στρατηγικά διεθνείς θεσμούς και το κανονιστικό πλαίσιο της UNESCO, εντάσσοντας το αίτημά της στον ευρύτερο διάλογο για την επιστροφή πολιτιστικών αγαθών στις χώρες από τις οποίες προέρχονται (UNESCO, 1970).
Ταυτόχρονα, η πίεση που άσκησαν τόσο η διεθνής ακαδημαϊκή κοινότητα όσο και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης συνέβαλε στην ενίσχυση της διαπραγματευτικής δύναμης του Περού απέναντι στο Yale. Το αποτέλεσμα ήρθε το 2011, με την επίτευξη συμφωνίας για την επιστροφή των αντικειμένων, τα οποία φιλοξενούνται πλέον σε μουσεία του Cusco, προσδίδοντας προστιθέμενη αξία τόσο στον πολιτισμό όσο και στον τουρισμό της χώρας (Atwood, 2014).
Η επιστροφή των αρχαιοτήτων υπερβαίνει το ζήτημα της απλής ιδιοκτησίας· αποτελεί κυρίως ένα συμβολικά φορτισμένο γεγονός, που συνδέεται άρρηκτα με την πολιτιστική ταυτότητα και τη συλλογική ιστορική μνήμη. Το Περού εκμεταλλεύτηκε στρατηγικά την υπόθεση προκειμένου να καλλιεργήσει μια ισχυρή εικόνα στη διεθνή σκηνή, προβάλλοντας τον εαυτό του ως χώρα με βαθιές πολιτιστικές ρίζες και αποφασιστική διεκδικητική στάση.
Παράλληλα, η υπόθεση αυτή δημιούργησε ένα σημαντικό διεθνές προηγούμενο για άλλα κράτη που διεκδικούν την επανάκτηση πολιτιστικών αγαθών τα οποία φυλάσσονται σε δυτικά μουσεία. Με τον τρόπο αυτό, η συγκεκριμένη περίπτωση εντάσσεται οργανικά σε ένα ευρύτερο πλαίσιο πολιτιστικής διπλωματίας, στο οποίο η διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς αναδεικνύεται σε μοχλό διεθνούς επιρροής και ισχύος (Cuno, 2008).
Η επιστροφή των αρχαιολογικών ευρημάτων του Machu Picchu από το Yale στο Περού συνιστά ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πρακτικής εφαρμογής της διπλωματίας των μουσείων. Μέσα από έναν συνδυασμό νομικών κινήσεων, διεθνούς πίεσης και στοχευμένης επικοινωνιακής στρατηγικής, το Περού κατόρθωσε να εδραιώσει τη θέση του στη διεθνή σκηνή και να αναδείξει την πολιτιστική του κληρονομιά.
Η υπόθεση αυτή καταδεικνύει πόσο κρίσιμο ρόλο μπορεί να διαδραματίσει η πολιτιστική κληρονομιά ως μέσο άσκησης ήπιας ισχύος, επιβεβαιώνοντας ταυτόχρονα ότι η πολιτιστική διπλωματία έχει τη δυνατότητα να επηρεάζει ουσιαστικά τη διαμόρφωση διεθνών σχέσεων και να μεταβάλλει αντιλήψεις σε παγκόσμιο επίπεδο.
Ναυσικά Αργυρού
Βιβλιογραφία
Atwood, R. (2014). Stealing history: Tomb raiders, smugglers, and the looting of the ancient world. St. Martin’s Press.
Bingham, H. (1913). Inca land: Explorations in the highlands of Peru. Houghton Mifflin.
Centre du droit de l’art. (n.d.). Machu Picchu collection – Peru and Yale University. University of Geneva. https://plone.unige.ch/art-adr/cases-affaires/machu-picchu-collection-2013-peru-and-yale-university
Cuno, J. (2008). Who owns antiquity? Museums and the battle over our ancient heritage. Princeton University Press.
Empresa Peruana de Servicios Editoriales S. A. EDITORA PERÚ. (2019, November 10). Machu Picchu: 4,849 piezas repatriadas de Universidad de Yale ya son patrimonio cultural. https://andina.pe/agencia/noticia-machu-picchu-4849-piezas-repatriadas-universidad-yale-ya-son-patrimonio-cultural-772533.aspx
Orson, D. (2010, December 15). Yale returns Machu Picchu artifacts to Peru. NPR. https://www.npr.org/2010/12/15/132083890/yale-returns-machu-picchu-artifacts-to-peru
Silverman, H. (2011). Contested cultural heritage: Religion, nationalism, erasure, and exclusion in a global world. Springer.
Swanson, S. (n.d.). Repatriating cultural property: The dispute between Yale and Peru over the treasures of Machu Picchu. San Diego International Law Journal, 10(2). https://digital.sandiego.edu/ilj/vol10/iss2/7/
UNESCO. (1970). Convention on the means of prohibiting and preventing the illicit import, export and transfer of ownership of cultural property. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://en.unesco.org/fighttrafficking/1970
Yale News. (2015, June 4). Peru-Yale partnership for the future of Machu Picchu artifacts. https://news.yale.edu/2015/06/04/peru-yale-partnership-future-machu-picchu-artifacts
Πηγή εικόνας
Pixabay. (n.d.). Machu Picchu [Photograph]. https://pixabay.com/el/images/download/jstarj-machu-pichu-772356_1920.jpg





