
Αρχαιολογία και διπλωματία είναι άρρηκτα συνδεδεμένες, αφήνοντας θετικό πρόσημο σε φοιτητές και διπλωμάτες που κατέχουν το γνωστικό πεδίο, αν κρίνουμε από νέα πανεπιστημιακά προγράμματα Πολιτιστικής Διπλωματίας και Αρχαιολογίας σε ιδρύματα, όπως το University of Siena και το University of Haifa. Η αρχαιολογία εμπλέκεται και στις διεθνείς σχέσεις, καθώς τα θέματα που καλούνται να επιλύσουν οι διπλωμάτες περιλαμβάνουν και τη διάσωση της πολιτιστικής κληρονομιάς σε πολεμικές συγκρούσεις, την αρχαιοκαπηλία, τη βιώσιμη ανάπτυξη κ.ά. Αντίστοιχα, η αρχαιολογία αποτελεί σημαντικό εργαλείο δημόσιας και πολιτιστικής διπλωματίας.
Η Βρετανία αποτελεί ένα πολύ καλό παράδειγμα χώρας, η οποία στηρίζει οικονομικά εννέα ερευνητικά ινστιτούτα και σχολές ανά τον κόσμο, τα οποία χρηματοδοτεί η Βρετανική Ακαδημία, αφιερωμένη στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες και με εθνικό και διεθνή ρόλο (Καψάσκης, 2025, σ. 479). Πρόκειται για τα Βρετανικά Διεθνή Ερευνητικά Ινστιτούτα (BIRI, από το British International Research Institutes), πολλά από τα οποία ιδρύθηκαν όταν η Βρετανία ήταν αυτοκρατορία· σήμερα, όμως, ο ρόλος τους έχει προσαρμοστεί στις νέες συνθήκες. Παρακάτω εξετάζεται η προσφορά τους.
Βρετανική Σχολή της Αθήνας: Ιδρύθηκε το 1886 στην ελληνική πρωτεύουσα, σε μια περίοδο που η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία δεν είχε επαρκή έσοδα για την υλοποίηση ανασκαφών και την ανέγερση μουσείων. Η Βρετανική Σχολή διευκόλυνε την αρχαιολογική έρευνα, κυρίως σε θέματα της ελληνικής προϊστορίας έως και σήμερα, μεταξύ άλλων σε: Μεγαλόπολη, Μήλο, Κνωσσό, περιοχή γύρω από τη Σπάρτη, Μυκήνες, Βοιωτία, Θεσσαλία, Αττική, Κύθηρα, Χίο κ.ά. Την ίδια στιγμή παρείχε τη δυνατότητα σε Βρετανούς φοιτητές να ακολουθήσουν κλασικές σπουδές (Howitt-Marshall, 2025). Σήμερα προσφέρει στους υποτρόφους την ευκαιρία έρευνας, εκπαίδευσης και δημοσίευσης στην επιστημονική έκδοση Annual of the British School at Athens. Η Βρετανική Σχολή στην Αθήνα είναι φιλανθρωπικός οργανισμός του Ηνωμένου Βασιλείου, που προωθεί την έρευνα στην Ελλάδα σε πεδία όπως η αρχαιομετρία. Επιπλέον, υλοποιεί σεμινάρια και συνέδρια, στηρίζει οικονομικά ερευνητές, τους παρέχει ευκαιρίες άσκησης και μελέτης στη βιβλιοθήκη και το αρχείο της, καθώς και στέγη στην Αθήνα και την Κνωσό.
Βρετανική Σχολή στη Ρώμη: Από το 1901, οπότε ιδρύθηκε με σκοπό να συντονίσει την έρευνα στην Ιταλία και τη Μεσόγειο, αποτελεί έως σήμερα κέντρο έρευνας πάνω στην αρχαιολογία, την αρχιτεκτονική, τις καλές τέχνες και τις ανθρωπιστικές επιστήμες. Η Βρετανική Σχολή στη Ρώμη προσφέρει προγράμματα σπουδών και θερινά σεμινάρια, ενώ οι υπότροφοι της Βρετανικής Ακαδημίας που ασχολούνται με τα εικαστικά μπορούν να διοργανώσουν εκθέσεις στην Αιώνια Πόλη.
Βρετανικό Ινστιτούτο για τη Μελέτη του Ιράκ: Ιδρύθηκε ως Βρετανική Σχολή Αρχαιολογίας στο Ιράκ το 1932 και εστίασε στην αρχαιολογία της Μεσοποταμίας. Σήμερα, το επονομαζόμενο Βρετανικό Ινστιτούτο για τη Μελέτη του Ιράκ (2007) συνεισφέρει στο έργο των εγχώριων αρχαιολόγων, προσφέρει υποτροφίες σε ερευνητές που επιθυμούν να ταξιδέψουν στη Βρετανία και, αντίστοιχα, δέχεται επισκέπτες ερευνητές στην έδρα του. Τη δημιουργία της Σχολής υπαγόρευσε η αρχαιολόγος και εξερευνήτρια Gertrude Bell, στο κληροδότημα που άφησε με τον θάνατό της στους διαχειριστές του Βρετανικού Μουσείου. Οι ανασκαφές που διεξήγαγε η Σχολή την περίοδο 1930–1990 έφεραν στο φως αρχαιολογικούς θησαυρούς του Ιράκ (Shepperson, 2018).
Βρετανικό Ινστιτούτο στην Άγκυρα (Τουρκία): Ιδρύθηκε το 1947 και έχει υλοποιήσει αρχαιολογικές ανασκαφές και έρευνες, ενώ στήριξε οικονομικά προγράμματα για την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς της Τουρκίας. Έχει επίσης στηρίξει την αμοιβαία ανταλλαγή φοιτητών, ερευνητών και ακαδημαϊκών μεταξύ Βρετανίας και Τουρκίας. Το 2018 η Τουρκία ίδρυσε το δικό της Νέο Τουρκικό Ινστιτούτο Αρχαιολογίας, με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ωστόσο, η παρουσία των BIRI στην Τουρκία έχει θετικό πρόσημο, κυρίως χάρη στην ανταλλαγή τεχνογνωσίας (LSE, 2022).
Βρετανικό Ινστιτούτο στην Ανατολική Αφρική: Διαδέχτηκε το Βρετανικό Ινστιτούτο Ιστορίας και Αρχαιολογίας στην Ανατολική Αφρική, που ιδρύθηκε το 1959. Εκείνη την εποχή η αρχαιολογική έρευνα στην περιοχή εστίαζε στην Εποχή του Λίθου. Όμως, στο τέλος της δεκαετίας του 1950, όταν οι χώρες της Ανατολικής Αφρικής απέκτησαν την ανεξαρτησία τους, σκοπός του Ινστιτούτου ήταν να ξεκινήσει και να διευκολύνει την αρχαιολογική έρευνα στην Ταγκανίκα, την Ουγκάντα, την Κένυα και τη Ζανζιβάρη, αλλά και να συνεργαστεί με το μουσείο και το University of East Africa, ώστε να μελετήσουν από κοινού το προαποικιακό παρελθόν της περιοχής. Το Ινστιτούτο χρηματοδοτεί ανθρωπιστικές και κοινωνικές σπουδές για ένα έτος. Επίσης, εκδίδει τα επιστημονικά περιοδικά Azania: Archaeological Research in Africa και Journal of East African Studies (JEAS).
Βρετανικό Ινστιτούτο Περσικών Σπουδών: Ιδρύθηκε το 1961, εδρεύει στην Τεχεράνη και σκοπός του είναι να προάγει τη μελέτη του Ιράν και την έρευνα στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες, στις κλασικές σπουδές, στη θεολογία, στις τέχνες, στην πολιτική κ.ά.
Βρετανικό Ινστιτούτο για Σπουδές στη Λιβύη και τη Βόρεια Αφρική: Ιδρύθηκε το 1969 ως Εταιρεία Λιβυκών Σπουδών (Society for Libyan Studies), με σκοπό να χορηγεί υποτροφίες και να ενθαρρύνει την έρευνα σε θέματα ιστορίας, αρχαιότητας, πολιτισμού, γλώσσας, λογοτεχνίας, τέχνης και φυσικής ιστορίας της Λιβύης και της Βόρειας Αφρικής.
Συμβούλιο Βρετανικής Έρευνας στην Ανατολή: Ιδρύθηκε το 1919 και, κατά την περίοδο που η Παλαιστίνη βρισκόταν υπό Βρετανική Εντολή (1920–1948), διεξήχθησαν ανασκαφές και έρευνες στα Ιεροσόλυμα, το Αμμάν κ.ά. Πλέον, το Συμβούλιο διαθέτει γραφεία στο Λονδίνο, την Ιερουσαλήμ και την Ιορδανία.
Εταιρεία Εξερεύνησης της Αιγύπτου: Με έναρξη λειτουργίας το 1882 στο Λονδίνο, το βρετανικό διεθνές ερευνητικό ινστιτούτο υλοποιεί έρευνες, διαδικτυακά εκπαιδευτικά προγράμματα και δημοσιεύσεις. Η Egypt Exploration Society αποσκοπεί στην υποστήριξη και τη διάδοση της πολιτιστικής κληρονομιάς στην Αίγυπτο, ενώ διατηρεί γραφείο και στο Κάιρο.
Η συμβολή των BIRI πρέπει να εξεταστεί για κάθε περίπτωση χωριστά. Οι χώρες στις οποίες αυτά εδρεύουν έχουν αποκομίσει επιστημονικά και πολιτιστικά οφέλη. Αντίστοιχα, οφέλη έχουν αποκομίσει και Βρετανοί επιστήμονες, οι οποίοι γνώρισαν την καταξίωση μέσω των ανασκαφών και προσέφεραν φήμη και αναγνώριση στη βρετανική αρχαιολογική επιστήμη (Μασουρίδη, 2013), της οποίας τα πανεπιστήμια καταλαμβάνουν σταθερά τις πρώτες θέσεις στις διεθνείς κατατάξεις των σπουδών αρχαιολογίας.
Χαρά Μπουργάνη
Βιβλιογραφία
Howitt-Marshall, D. (2025). The British School at Athens: 140 Years of Innovation and Pioneering Hellenic Research. Διαθέσιμο στο: https://www.greece-is.com/british-school-athens-140-years-pioneering-hellenic-research-innovation/
Καψάσκης, Π. (2025). Η τέχνη της πολιτιστικής διπλωματίας. Εκδ. Ι. Σιδέρης.
London School of Economics. (2022). Archaeology and Soft Power: Cultural Diplomacy Between Türkiye and the UK. Διαθέσιμο στο: https://www.lse.ac.uk/asset-library/information/archaeology-and-soft-power-cultural-diplomacy-between-turkiye-and-the-uk.pdf
Μασουρίδη, Σ. (2013). Η ίδρυση και το έργο των ξένων αρχαιολογικών σχολών τον 19ο αιώνα. Αθήνα: Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού.
Shepperson, M. (2018). The turbulent life of the British School of Archaeology in Iraq. Διαθέσιμο στο: https://www.theguardian.com/science/2018/jul/17/british-school-archaeology-iraq-nimrud-agatha-christie
Sweetman, R. (2023). The work of the British School at Athens, 2022–2023. Archaeological Reports, 69, 9–31. DOI: https://doi.org/10.1017/S0570608423000017
Πηγή φωτογραφίας: https://unsplash.com/photos/tools-are-laying-out-on-a-piece-of-wood-ELr8gYeLdPo





