
Η υγεία αποτελεί κρίσιμο πυλώνα της ανθρώπινης ασφάλειας και, ταυτόχρονα, ένα πεδίο που υπερβαίνει τα εθνικά σύνορα. Στον 21ο αιώνα, η υγειονομική πολιτική δεν περιορίζεται σε ζητήματα εσωτερικής διακυβέρνησης, αλλά μετατρέπεται σε εργαλείο εξωτερικής πολιτικής. Η διπλωματία της υγείας λειτουργεί ως μορφή ήπιας ισχύος, συμβάλλοντας στην ενδυνάμωση των διακρατικών σχέσεων μέσω της διασφάλισης της δημόσιας υγείας και της εξαγωγής τεχνογνωσίας. Η Τουρκία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα κράτους που αξιοποιεί την υγεία ως μέσο εξωτερικής πολιτικής, συνδυάζοντας την ανθρωπιστική βοήθεια με ευρύτερες στρατηγικές στοχεύσεις.
Από τις αρχές της δεκαετίας του 2000, η Άγκυρα έχει επενδύσει συστηματικά στη διπλωματία της υγείας, με σκοπό την ενίσχυση της διεθνούς εικόνας της χώρας. Αξιοποιώντας τη γεωγραφική της θέση στο σταυροδρόμι Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής, επιδιώκει να ενδυναμώσει την πολιτική, οικονομική και πολιτιστική της επιρροή. Μέσω της ίδρυσης νοσοκομείων, της κατάρτισης υγειονομικού προσωπικού και της αποστολής ιατροφαρμακευτικής βοήθειας, αυτοπροβάλλεται ως «αδελφή χώρα» των καταπιεσμένων και αναπτυσσόμενων κρατών, επεκτείνοντας τη δράση της σε περιοχές της Αφρικής, της Μέσης Ανατολής, των Βαλκανίων, καθώς και της Κεντρικής και Ανατολικής Ασίας.
Η ανέγερση υγειονομικών μονάδων σε χώρες γεωπολιτικού ενδιαφέροντος προσφέρει τη δυνατότητα ανάδειξης του ανθρωπιστικού χαρακτήρα και της διπλωματικής ισχύος της Τουρκίας. Στο Σουδάν, ανέλαβε δράση ήδη από τη δεκαετία του 1980, με την ίδρυση του Νοσοκομείου Καλάκλα στην πρωτεύουσα Χαρτούμ. Το 2006, η επίσκεψη του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στο Νότιο Σουδάν οδήγησε στην κατασκευή του Νοσοκομείου Εκπαίδευσης και Έρευνας Τουρκίας–Σουδάν στη Νιάλα, το οποίο εξελίχθηκε σε σύγχρονο κέντρο παροχής υγειονομικών υπηρεσιών στην ευρύτερη περιοχή. Αντίστοιχες πρωτοβουλίες υλοποιήθηκαν στη Σομαλία, με το Νοσοκομείο Μογκαντίσου, το μεγαλύτερο της χώρας, στο Νίγηρα, με το Νοσοκομείο Φιλίας Τουρκίας–Νίγηρα, και στη Γάζα, με το Νοσοκομείο Τουρκοπαλαιστινιακής Φιλίας. Ιδιαίτερη αναφορά χρήζει η δραστηριοποίηση της Άγκυρας στη βόρεια Συρία, όπου από το 2011 λειτουργούν τουλάχιστον οκτώ νοσοκομεία σε περιοχές υπό τουρκικό έλεγχο (π.χ. Αλ-Μπαμπ, Τζαραμπλούς, Τσομπάνμπεϊ, Αφρίν κ.ά.).
Η Τουρκική Υπηρεσία Συνεργασίας και Συντονισμού (TİKA) διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην υλοποίηση των κρατικών σχεδιασμών, ενισχύοντας τα συστήματα υγείας άλλων χωρών μέσω του εκσυγχρονισμού των υποδομών, της παροχής εξοπλισμού και της εκπαίδευσης ιατρικού προσωπικού. Μόνο το 2021 εκπαίδευσε 587 επαγγελματίες υγείας και υποστήριξε τον εκσυγχρονισμό ή τον εξοπλισμό 84 μονάδων υγείας. Εξίσου σημαντική υπήρξε η συμβολή των μη κυβερνητικών οργανώσεων, όπως η Τουρκική Ερυθρά Ημισέληνος (TRC) και το Ίδρυμα Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, Ελευθεριών και Ανθρωπιστικής Βοήθειας (İHH İnsani Yardım Vakfı), οι οποίες δραστηριοποιούνται σε δεκάδες χώρες της Μέσης Ανατολής και της Αφρικής, παρέχοντας ιατρική φροντίδα και ψυχοκοινωνική υποστήριξη σε ευάλωτους πληθυσμούς.
Η Τουρκία έχει υπογράψει περισσότερες από 290 συμφωνίες και μνημόνια συνεργασίας με 100 χώρες και διεθνείς οργανισμούς, καλύπτοντας τομείς όπως η ανταλλαγή επιστημόνων, η ανάπτυξη κοινών ερευνητικών προγραμμάτων και η ενίσχυση επενδύσεων στον τομέα της ιατρικής τεχνολογίας. Η ίδρυση του Πανεπιστημίου Επιστημών Υγείας (SBÜ) το 2015, υπό την εποπτεία του Υπουργείου Υγείας, συνέτεινε στη διεθνοποίηση της ιατρικής εκπαίδευσης, με παραρτήματα στη Σομαλία, το Σουδάν, τη Συρία, το Ουζμπεκιστάν και τις Φιλιππίνες. Παράλληλα, η χορήγηση υποτροφιών σε αλλοδαπούς φοιτητές αποτελεί ένα επιπλέον στοιχείο της στρατηγικής της Άγκυρας. Το 2021, 1.001 φοιτητές έλαβαν υποτροφίες στις επιστήμες υγείας, ενώ 33.027 ξένοι φοιτητές, κυρίως από τη Συρία, το Αφγανιστάν, το Αζερμπαϊτζάν και την Ελλάδα, σπούδαζαν σε συναφείς κλάδους.
Στο πλαίσιο διμερών συμφωνιών, η Τουρκία προσφέρει δωρεάν περίθαλψη σε ασθενείς από τρίτες χώρες που αδυνατούν να θεραπευθούν στις πατρίδες τους, φιλοξενώντας έως 1.300 ασθενείς ετησίως. Παράλληλα, εξελίσσεται σε ελκυστικό προορισμό ιατρικού τουρισμού, λόγω των αναβαθμισμένων υποδομών και των ανταγωνιστικών τιμών, προσελκύοντας ασθενείς από την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. Οι πιο δημοφιλείς τομείς είναι η γυναικολογία, η οφθαλμολογία, η ορθοπεδική, η πλαστική χειρουργική, οι αισθητικές επεμβάσεις, η καρδιοχειρουργική, η ογκολογία και οι μεταμοσχεύσεις.
Η πανδημία COVID-19 αποτέλεσε ευκαιρία για περαιτέρω ανάδειξη της τουρκικής διπλωματίας της υγείας. Η χώρα παρείχε στήριξη σε 161 κράτη και 14 διεθνείς οργανισμούς, αποστέλλοντας ιατρικό εξοπλισμό (μάσκες, αναπνευστήρες, εμβόλια, φάρμακα) και οικονομική βοήθεια μέσω κρατικών και μη κρατικών φορέων. Συγχρόνως, ανέπτυξε το εγχώριο εμβόλιο Turkovac κατά του SARS-CoV-2, ενισχύοντας τον ρόλο της στη «διπλωματία των εμβολίων». Δωρεές εμβολίων πραγματοποιήθηκαν σε 12 χώρες, ενώ άλλες 25 υπέβαλαν αίτημα απόκτησής του.
Η διπλωματία της υγείας εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Άγκυρας, η οποία υπηρετεί τον αναθεωρητικό ρόλο της χώρας στη διεθνή σκηνή. Επιδιώκοντας να αποφύγει την εξάρτηση από δυτικούς συμμάχους ή ανατολικούς εταίρους, η Τουρκία αναδεικνύεται σε έναν αλληλέγγυο διεθνή δρώντα. Η οικοδόμηση σχέσεων εμπιστοσύνης με κράτη της Μέσης Ανατολής, του Καυκάσου, των Βαλκανίων και της Αφρικής επιτρέπει στην Τουρκία να εξασφαλίσει πρόσβαση σε νέες αγορές και στρατηγικούς εταίρους. Ωστόσο, η βιωσιμότητα αυτής της πολιτικής εξαρτάται από την ικανότητα της Τουρκίας να εξισορροπεί τον ανθρωπιστικό χαρακτήρα των δράσεών της με τις στρατηγικές της φιλοδοξίες, προκειμένου να διαφυλάξει την αξιοπιστία της.
Δημήτριος Περήφανος
Βιβλιογραφία
Altılı, R. (2021). Turkey’s Health Diplomacy. JOEEP: Journal of Emerging Economies and Policy, 6(2), 394-405. https://www.researchgate.net/publication/357579135_Turkey’s_Health_Diplomacy
Çam, S., & Eke, E. (2024). Türkiye’s Health Diplomacy Activities: A Qualitative Research. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi, 12(1), 114-128. https://doi.org/10.14782/marmarasbd.1317457
Küçük, A. (2023). Health Diplomacy in Turkey as the Interface of Health and Foreign Policy. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 23(1), 452-466. https://doi.org/10.11616/asbi.1217166
General Directorate of EU and Foreign Affairs. Republic of Türkiye Ministry of Health. https://disab.saglik.gov.tr/?_Dil=2
Man in black jacket wearing white mask. [Photograph]. Unsplash. https://unsplash.com/photos/man-in-black-jacket-wearing-white-mask-nZUN1-4tVKA





