
Τα μοναστήρια και οι εκκλησίες του Αγίου Όρους αποτελούν σπουδαία μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας μας αλλά και της ορθοδοξίας συνολικά. Μοναστήρια από διάφορες ορθόδοξες χώρες συνυπάρχουν στην περιοχή του Όρους και δεκάδες χιλιάδες πιστοί από όλον τον κόσμο τα επισκέπτονται για την αρχιτεκτονική τους αρτιότητα, τα αυστηρά πρωτόκολλα αλλά και την συμβίωση με τους ιερωμένους και τους μοναχούς για κάποιο χρονικό διάστημα, προσφέροντας στο Όρος σημαντικά οικονομικά έσοδα και μεγαλύτερη αναγνωρισιμότητα διεθνώς.
Σε ιστορικό πλαίσιο, η ορθόδοξη πίστη ένωνε την Ελλάδα και την Ρωσία και προωθούσε τις φιλικές σχέσεις ανάμεσά τους, ήδη από τον εικοστό αιώνα. Το Άγιον Όρος αποτελεί θεμελιακό σημείο αναφοράς των δύο λαών, καθώς στην περιοχή του συνυπάρχουν τα ελληνικά με το ρωσικό μοναστήρι. Άλλωστε, ο ίδιος ο Πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας Βλαντιμίρ Πούτιν έχει επισκεφτεί το Άγιον Όρος προκειμένου να συνεργαστεί, να προσφέρει οικονομικά στην ανοικοδόμηση νέων ναών και μονών και να ξεναγηθεί στον υπόλοιπο χώρο του Όρους, συμβάλλοντας καθοριστικά στην σύσφιξη των σχέσεων των δύο εκκλησιών (Γιαννούσης 2021).
Η εμπλοκή των Ρώσων στα ζητήματα που αφορούν το Άγιο Όρος έχει περάσει κατά καιρούς από διάφορες ιστορικές φάσεις. Κατά τη διάρκεια του δευτέρου μισού του 19ου μ.Χ. αιώνα και με δεδομένη την αποσύνθεση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, παρατηρούμε την αναζωπύρωση της ιδεολογίας του Πανσλαβισμού και την πρώτη προσπάθεια της Ρωσίας να διεισδύσει στα Βαλκάνια. Στο πλαίσιο αυτής της πολιτικής επιχειρήθηκε και η διείσδυση στο Άγιο Όρος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα, αποτελεί ένα έγγραφο του 1872 από το κομιτάτο της Πετρούπολης προς τον γενικό πρόξενο της Ρωσίας στη Θεσσαλονίκη, όπου γίνεται λόγος για την προώθηση της «Σλαβικής υποθέσεως» και ο σχεδιασμός μιας σειράς κινήσεων προς αυτήν την κατεύθυνση. Συγκεκριμένα, αυτό αφορούσε τη διάθεση δεκάδων χιλιάδων ρουβλιών ετησίως, τη σύσταση αποθήκης όπλων στο ρωσικό μοναστήρι του Αγίου Παντελεήμονος, την αποστολή βιβλίων και άλλων μέσων προπαγάνδας, την εγκατάσταση μοναχών με σκοπό τη δημογραφική αλλοίωση της Αθωνικής Πολιτείας και την προσπάθεια μεταμόρφωσης του Όρους σε έναν τόπο ουσιαστικά ρωσικό και σλαβικό (Ψάλτου 2016).
Σήμερα, στη χερσόνησο του Άθω, υπάρχουν 20 μοναστήρια που στη συντριπτική πλειονότητα είναι ελληνορθόδοξα. Υπάρχουν όμως και τρεις μονές που είναι γνωστές ως : «Ρωσική» (Αγίου Παντελεήμωνος), «Βουλγαρική» (Ζωγράφου) και «Σερβική» (Χιλανδαρίου) διότι μεγάλη μερίδα των μοναχών μιλούν τις παραπάνω γλώσσες. Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ρωσικής παρουσίας αποτελεί η μονή του Αγίου Παντελεήμωνος στην οποία οι λειτουργίες τελούνται στα ελληνικά και στα ρωσικά, ενώ η βιβλιοθήκη του μοναστηριού διαθέτει και πολλά βιβλία. Είναι γεγονός, ότι έχοντας ως έρεισμα το ρωσικό μοναστήρι στο Όρος, η Μόσχα δεν έκρυψε ποτέ τις επιδιώξεις της για αύξηση της επιρροής της και έλεγχο της ευρύτερης περιοχής. Δεν είναι τυχαίο εξάλλου ότι συχνά Ρώσοι επισκέπτονται το Άγιον Όρος συνεισφέροντας οικονομικά. Άλλωστε, πέρα από τον Πούτιν, ο Ρώσος πρωθυπουργός Μισούτιν είχε επισκεφτεί δύο φορές την Αθωνική Πολιτεία, μια φορά το φθινόπωρο του 2020 και μια ακόμη την άνοιξη του 2021. Όπως είναι ευρέως γνωστό στους εκκλησιαστικούς κύκλους, οι Ρώσοι έχουν δαπανήσει πολλά χρήματα για ανακαινίσεις μοναστηριών και παρεκκλησιών του Όρους. Επιπλέον, στο παρελθόν, κειμήλια και εικόνες αγιορείτικων μοναστηριών έχουν μεταφερθεί στη Ρωσία για προσκύνημα συμβάλλοντας έτσι στην εκκλησιαστική διπλωματία της Ελλάδας με την Ρωσία (Χαραλαμπάκης 2022).
Εδώ και χρόνια τώρα, το Πατριαρχείο της Μόσχας και το Κρεμλίνο επιδιώκουν να ενισχύσουν την επιρροή τους στο Άγιον Όρος, καθώς η αντιπαράθεση έχει ενισχυθεί μετά την απόφαση του Οικουμενικού Πατριάρχη να παραχωρήσει την αυτοκεφαλία στην Ουκρανική Εκκλησία. Η κατάσταση έγινε πιο εκρηκτική όταν, εκτός αυτού, καταγγέλθηκε ότι μέσα στην αντιπροσωπεία της Μονής Παντελεήμονος αναρτήθηκε σημαία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, εποχής των Ρομανόφ, όπου αναγραφόταν η φράση «Ρωσικός Ορθόδοξος Στρατός», κάτι που θεωρείται οργάνωση Ρώσων ακροδεξιών φονταμενταλιστών. Την ίδια στιγμή, έντονη ήταν και η παρουσία Ρώσων υπερεθνικιστών στο κατειλημμένο κεντρικό συγκρότημα της Μονής Εσφιγμένου. Ο Πατριάρχης Βαρθολομαίος παρατηρώντας την οικονομική ενίσχυση και τις προσπάθειες εγκατάστασης Ρώσων μοναχών έσπευσε να επιβάλλει περιορισμούς, επιτρέποντας μόνο το 10 % των μοναχών να είναι αλλοδαποί (Νικολάου και Αγγελίδης 2022).
Συμπερασματικά, η Ρωσία μέσω του Πατριαρχείου της, φαίνεται να συντηρεί και να ενισχύει ένα δεύτερο μέτωπο έναντι του Οικουμενικού Πατριαρχείου και της ελληνικής αυτοκέφαλης εκκλησίαςς σχετικά με την επιρροή της στις μονές του Αγίου Όρους. Ωστόσο, ο Πατριάρχης Κωνσταντινούπολης έσπευσε να βάλει πλαφόν στο ποσοστό των αλλοεθνών μοναχών, προβαίνοντας σε ένα αυστηρό μέτρο για την προστασία των Ελλήνων μοναχών. Η εκκλησιαστική διπλωματία των ορθόδοξων εκκλησιών είναι γενικότερα σε μια κρίσιμη καμπή και χρειάζονται περισσότερες δράσεις σύγκλισης ώστε ο ορθόδοξος κόσμος να μην κατακερματιστεί πλήρως.
Βασίλης Αθανασόπουλος
Βιβλιογραφία
Γιαννούσης, Αριστοτέλης. «Hellenic Institute of Cultural Diplomacy.» Μάϊος 2021. Το Άγιον Όρος ως συνδετικός κρίκος Ρωσίας – Ελλάδας
Νικολάου, Βάλια, και Άγγελος Αγγελίδης . «Τα ρωσόφιλα μοναστήρια και οι επιδιώξεις του Κρεμλίνου.» Ελεύθερος Τύπος, Απρίλιος 2022.λδσ
Χαραλαμπάκης, Μάνος. Ρωσικά “μυστήρια” στο Άγιον Όρος . ΤΟ ΒΗΜΑ.Μάϊος 2022.
Ψάλτου, Στρατής. Οι ρώσοι και το Άγιο Όρος. metarithmisi.gr. Μάϊος 2016.
Πηγή Εικόνας





